Osiem świątyń, trzy tradycje, jeden wpis
W 2008 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO trafił wpis o długiej nazwie: drewniane kościoły w słowackiej części łuku Karpat. Kryje się za nim osiem świątyń, które łączy materiał — drewno — a dzieli wyznanie: dwa kościoły są rzymskokatolickie, trzy to ewangelickie kościoły artykularne, a trzy — greckokatolickie cerkwie. Razem tworzą wyjątkowy przekrój duchowego świata Karpat, gdzie przez stulecia spotykało się chrześcijaństwo zachodnie i wschodnie. Większość z nich stoi w maleńkich wioskach z dala od głównych tras — i właśnie w tym tkwi ich urok: podróż do nich to wyprawa w najcichsze zakątki Słowacji.
Rzymskokatolickie: Hervartov i Tvrdošín
Najstarszy z ósemki jest gotycki kościół św. Franciszka z Asyżu w Hervartovie koło Bardejowa, wzniesiony już w XV wieku z czerwonego świerka. W środku zachowały się cenne malowidła ścienne i gotyckie obrazy tablicowe — a wszystko to w budowli, która przetrwała ponad pięćset lat niemal bez zmian. Drugim katolickim reprezentantem jest kościół Wszystkich Świętych w Tvrdošínie na Orawie — pierwotnie także gotycki, później przebudowany w duchu renesansu, ze wspaniale rzeźbionym wnętrzem i malowanym stropem kasetonowym.
Ewangelickie kościoły artykularne: budowane bez gwoździ
Osobnym rozdziałem są kościoły artykularne. Ich nazwa odsyła do artykułów sejmu w Sopronie z 1681 roku, które pozwoliły protestantom wznosić świątynie tylko pod surowymi warunkami: poza murami miast, bez wieży, bez dzwonów, z wejściem odwróconym od miejscowości, wyłącznie z drewna i w ciągu jednego roku. Mimo to — a może właśnie dlatego — powstały architektoniczne cuda. Kościół artykularny w Kieżmarku z 1717 roku mieści blisko 1500 wiernych, a jego wnętrze przypomina odwrócony kadłub statku; według tradycji przy budowie pomagali skandynawscy marynarze. Kościół w Hronseku koło Bańskiej Bystrzycy stoi na kamiennych stopach i trzyma się na przemyślnej drewnianej konstrukcji łączonej bez jednego żelaznego gwoździa, a kościółek w Leštinach na Orawie zachwyca malowanym wnętrzem.
Greckokatolickie cerkwie wschodu
Trzecią grupę tworzą drewniane cerkwie na północnym wschodzie kraju, zamieszkanym przez mniejszość rusińską. Najstarsza jest cerkiew św. Mikołaja w Bodružalu z 1658 roku — trójdzielna, trójwieżowa budowla, podręcznikowy przykład łemkowskiej architektury sakralnej. Towarzyszą jej cerkiew św. Michała Archanioła w Ladomirovej koło Svidníka oraz cerkiew św. Mikołaja w Ruskiej Bystrej. W środku na zwiedzających czekają kompletne ikonostasy, których złocone tła jarzą się w półmroku drewnianych wnętrz jak płomienie świec.
Poza listą: kraina cerkwi wokół Bardejowa i Svidníka
Ósemka z UNESCO to zaledwie wierzchołek góry lodowej. W powiatach Bardejov, Svidník i Snina stoją dziesiątki innych drewnianych cerkwi — Mirola, Hunkovce, Dobroslava, Šemetkovce czy Uličské Krivé — a wiele z nich jest równie pięknych jak ich sławniejsze siostry. Kto ma czas, może ułożyć własną pętlę samochodową drewnianym szlakiem sakralnym: odległości między wioskami są niewielkie, drogi puste, a każdy przystanek inny. Idealną bazą jest Bardejov, którego średniowieczna starówka sama figuruje na liście UNESCO od 2000 roku — połączenie miasta i cerkwi wystarczy na doskonały przedłużony weekend.
Praktyczne rady na drogę
Drewniane kościoły to nie muzea ze stałymi godzinami otwarcia — większość z nich otwiera miejscowy opiekun z kluczem, którego kontakt wisi na drzwiach albo można go dostać w urzędzie gminy.
- Wstęp jest symboliczny, zwykle 1–3 euro; drobny datek ekstra wspiera utrzymanie zabytku.
- Bez samochodu ani rusz: kościoły leżą w małych wsiach, a komunikacja publiczna kursuje rzadko. Na pętlę Hervartov — Bodružal — Ladomirová przewidźcie cały dzień.
- Fotografowanie wnętrz bywa zakazane albo płatne — zapytajcie, zanim wyjmiecie aparat.
- Najlepszy czas to maj–wrzesień; zimą część kościołów jest praktycznie niedostępna.
Drewniane świątynie Karpat to nie atrakcja, którą odhacza się po drodze na obiad. To miejsca, gdzie skrzypi podłoga, pachnie żywica, a pięćset lat historii opada na ramiona całym ciężarem. Właśnie dla takich przeżyć warto zjechać z autostrady.